Trong dòng chảy hào hùng đó, quân và dân Khánh Hòa đã góp phần quan trọng bằng những chiến công oanh liệt, thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và khát vọng độc lập, tự do. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt, đế quốc Mỹ dựng lên chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm nhằm biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới. Trước tình hình đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quân và dân Khánh Hòa bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ nhưng vô cùng anh dũng.
Trong những năm đầu, phong trào cách mạng tập trung đấu tranh chống các chính sách “tố cộng”, “diệt cộng”, kiên trì giữ gìn lực lượng. Từ năm 1960, thực hiện Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, phong trào chuyển sang thế tiến công. Ở miền núi, lực lượng vũ trang từng bước xây dựng căn cứ địa vững chắc; ở đồng bằng, Nhân dân nổi dậy phá ấp chiến lược, giành quyền làm chủ, kết hợp đấu tranh chính trị, quân sự và binh vận. Những thắng lợi này đã góp phần làm thất bại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ – ngụy.
Khi Mỹ chuyển sang chiến lược “Chiến tranh cục bộ” và đổ quân vào miền Nam, đặc biệt là xây dựng căn cứ quân sự lớn tại Cam Ranh, chiến trường Khánh Hòa trở nên ác liệt. Tuy vậy, quân và dân ta vẫn kiên cường bám trụ, đánh bại các cuộc càn quét quy mô lớn, góp phần cùng cả nước làm thất bại các cuộc phản công chiến lược của Mỹ. Đỉnh cao là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, khi lực lượng cách mạng đồng loạt tấn công vào các cơ quan đầu não của địch tại Nha Trang và nhiều địa phương khác, gây chấn động lớn, buộc Mỹ phải xuống thang chiến tranh.
Trong giai đoạn sau, địch chuyển sang chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”, tăng cường bình định nông thôn. Trước tình hình đó, quân và dân Khánh Hòa tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh, mở nhiều chiến dịch, phá vỡ hệ thống kìm kẹp của địch, mở rộng vùng giải phóng. Phong trào chiến tranh du kích phát triển mạnh, kết hợp chặt chẽ với đấu tranh chính trị của quần chúng, tạo nên sức mạnh tổng hợp trên toàn chiến trường. Đầu năm 1975, thời cơ chiến lược đã chín muồi. Thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị, quân và dân Khánh Hòa phối hợp với các lực lượng chủ lực mở các đợt tiến công thần tốc. Chỉ trong thời gian ngắn, các địa phương lần lượt được giải phóng. Ngày 2/4/1975, Nha Trang hoàn toàn giải phóng; ngày 3/4/1975, Cam Ranh và toàn tỉnh Khánh Hòa được giải phóng, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cuộc Tổng tiến công mùa Xuân 1975.
Song song đó, tại Ninh Thuận (cũ), quân và dân ta đã đập tan “tuyến phòng thủ từ xa” của địch, giải phóng Phan Rang ngày 16/4/1975, tạo điều kiện thuận lợi cho các cánh quân tiến về Sài Gòn. Sau khi giải phóng đất liền, quân và dân Khánh Hòa cùng các lực lượng hải quân tiếp tục giải phóng quần đảo Trường Sa, khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Đỉnh cao của thắng lợi là Chiến dịch Hồ Chí Minh, kết thúc bằng sự kiện Giải phóng miền Nam 30/4/1975, đưa đất nước ta bước vào thời kỳ hòa bình, thống nhất. Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước có ý nghĩa lịch sử to lớn. Đó là chiến thắng của lòng yêu nước, của ý chí độc lập dân tộc và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Đối với Khánh Hòa, đây là dấu mốc vẻ vang, mang lại hòa bình, tự do và mở ra thời kỳ phát triển mới. Những chiến công ấy đã góp phần tô thắm truyền thống anh hùng của dân tộc Việt Nam trong thời đại mới.
Phát huy truyền thống vẻ vang đó, sau ngày giải phóng, Đảng bộ và Nhân dân Khánh Hòa đã không ngừng nỗ lực khắc phục hậu quả chiến tranh, từng bước phát triển kinh tế – xã hội. Đặc biệt, trong thời kỳ đổi mới, tỉnh đã đạt nhiều thành tựu quan trọng: kinh tế tăng trưởng ổn định, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, đời sống Nhân dân ngày càng được nâng cao, quốc phòng – an ninh được giữ vững.
Bước vào giai đoạn mới, với việc hợp nhất Khánh Hòa và Ninh Thuận, tỉnh Khánh Hòa mới có nhiều tiềm năng và cơ hội phát triển mạnh mẽ. Mục tiêu đến năm 2030 trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, là trung tâm du lịch biển quốc tế, trung tâm kinh tế biển và đổi mới sáng tạo đang được toàn tỉnh quyết tâm thực hiện. Đây chính là sự tiếp nối xứng đáng truyền thống anh hùng, là minh chứng cho tinh thần vượt khó, sáng tạo và khát vọng vươn lên của Đảng bộ và Nhân dân trong tỉnh.
Kỷ niệm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước là dịp để mỗi chúng ta ôn lại lịch sử hào hùng, tri ân sâu sắc các thế hệ cha anh đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Đồng thời, đây cũng là động lực để thế hệ hôm nay tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước, đoàn kết, sáng tạo, quyết tâm xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu mạnh, văn minh.
Tinh thần của mùa Xuân đại thắng năm 1975 sẽ mãi là nguồn sức mạnh to lớn, thôi thúc toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta vững bước trên con đường phát triển, hội nhập và khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.