Thời gian gần đây, trên các nền tảng mạng xã hội xuất hiện tràn lan các lời mời chào, rao bán dịch vụ cài đặt phần mềm theo dõi, nghe lén, định vị điện thoại di động với cam kết giám sát bí mật, đọc trộm tin nhắn… Tuy nhiên, đằng sau những lời hứa hẹn này là “bẫy” mã độc tinh vi, đe dọa trực tiếp đến an toàn thông tin cá nhân và tài sản của người sử dụng. Đáng chú ý, không chỉ người bị theo dõi mà ngay cả người mua, sử dụng dịch vụ cũng có nguy cơ trở thành nạn nhân của đối tượng xấu, đồng thời đối mặt với hệ lụy pháp lý nghiêm trọng.

1. Thực trạng quảng bá và phát tán phần mềm theo dõi trái phép trên mạng xã hội

Thời gian qua, trên các mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok cũng như trong các hội nhóm kín xuất hiện nhiều tài khoản rao bán, quảng cáo công khai dịch vụ “Cài đặt phần mềm theo dõi, định vị, nghe lén trên điện thoại di động”.

Các đối tượng thường đánh vào tâm lý tò mò hoặc nhu cầu cá nhân của người dùng để đưa ra những lời mời chào hấp dẫn như: giám sát người thân, theo dõi con cái, theo dõi ngoại tình, xem trộm tin nhắn, cuộc gọi... Mức giá dịch vụ được các đối tượng chào bán dao động từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng tùy thuộc vào từng loại phần mềm.

Do nhẹ dạ cả tin, tò mò hoặc vì lý do cá nhân, nhiều người đã vô tình tiếp tay cho hành vi xâm nhập trái phép thiết bị khi tự cài đặt hoặc nhờ người khác can thiệp cài đặt các ứng dụng này.

2. Phương thức hoạt động và dấu hiệu nhận biết phần mềm độc hại

* Phương thức, thủ đoạn hoạt động

Thực chất, phần lớn các ứng dụng được quảng cáo là công cụ theo dõi, định vị đều không rõ nguồn gốc và là phần mềm gián điệp hoặc chứa mã độc. Các phần mềm này được thiết kế để hoạt động ngầm, vượt qua các cơ chế cảnh báo an toàn của hệ điều hành thiết bị.

Để thực hiện cài đặt, kẻ xấu thường dụ dỗ người dùng tải ứng dụng lạ, bấm vào các đường link không rõ nguồn gốc, hoặc yêu cầu cấp quyền truy cập sâu vào hệ thống. Trong một số trường hợp, đối tượng xấu còn yêu cầu người dùng cung cấp tài khoản Apple ID hoặc Gmail.

Sau khi cài đặt thành công, phần mềm độc hại sẽ âm thầm thu thập toàn bộ dữ liệu trên thiết bị như: danh bạ, tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, vị trí GPS, hình ảnh, ghi âm qua micro, quay lén qua camera và gửi về máy chủ của kẻ xấu mà người dùng không hề hay biết.

* Dấu hiệu nhận biết trên thiết bị

Người sử dụng cần lưu ý khi điện thoại xuất hiện những biểu hiện bất thường như:

- Điện thoại bị nóng máy đột ngột dù không sử dụng các tác vụ nặng.

- Dung lượng pin hao nhanh bất thường so với mức sử dụng thực tế.

- Xuất hiện các ứng dụng lạ không do bản thân tự tải về.

- Thiết bị tự động gửi tin nhắn hoặc phát sinh các kết nối dữ liệu bất thường.

3. Nguy cơ, rủi ro an toàn thông tin và hệ lụy pháp lý

* Nguy cơ mất an toàn thông tin và tài sản

Khi điện thoại bị cài phần mềm gián điệp, người dùng sẽ mất hoàn toàn quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân. Toàn bộ thông tin nhạy cảm bao gồm mật khẩu tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo), hình ảnh riêng tư, tài liệu công việc, thông tin tài khoản ngân hàng và mã OTP đều có thể bị thu thập, đánh cắp.

Dữ liệu bị rò rỉ sau đó sẽ bị các đối tượng sử dụng vào các hành vi vi phạm pháp luật như tống tiền, mạo danh để lừa đảo, hoặc chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng. Đáng báo động, bản thân người mua dịch vụ theo dõi cũng có nguy cơ trở thành nạn nhân khi bị bên thứ ba lưu trữ, thu thập ngược thông tin cá nhân, kiểm soát thiết bị và chiếm đoạt tài sản.

*Hệ lụy pháp lý nghiêm trọng

Bên cạnh các nguy cơ về an toàn thông tin, hành vi bí mật theo dõi, định vị, nghe lén người khác là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền riêng tư và bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật Việt Nam:

- Điều 159 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017): Quy định hành vi xâm phạm bí mật thư tín, điện thoại, điện tín hoặc các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác có thể bị xử phạt tiền đến 50 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

- Điều 288 Bộ luật Hình sự: Quy định xử lý nghiêm đối với tội "Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông" về các hành vi phát tán, sử dụng phần mềm độc hại để chiếm đoạt thông tin cá nhân.

- Luật An ninh mạng năm 2025: Nghiêm cấm tuyệt đối hành vi cài đặt phần mềm gián điệp, phần mềm độc hại để xâm nhập trái phép vào thiết bị của người khác.

4. Khuyến nghị phòng ngừa và biện pháp xử lý dành cho người sử dụng

Để chủ động phòng ngừa, bảo vệ an toàn dữ liệu cá nhân và thiết bị di động, khuyến cáo người dân, cán bộ, công chức, viên chức và người sử dụng Internet thực hiện nghiêm các biện pháp sau:

- Tuyệt đối không tải, cài đặt các ứng dụng theo dõi, nghe lén, định vị không rõ nguồn gốc hoặc nhấp vào các đường link lạ được phát tán trên mạng xã hội.

- Không nhờ người lạ cài đặt, can thiệp hoặc sửa chữa phần mềm trên thiết bị di động cá nhân. Chỉ tải và sử dụng ứng dụng từ các kho ứng dụng chính thức như App Store (đối với hệ điều hành iOS) hoặc Google Play (đối với hệ điều hành Android).

- Cẩn trọng khi cấp quyền truy cập và tuyệt đối không cấp các quyền truy cập bất thường (như danh bạ, vị trí, micro, camera, tin nhắn) cho các ứng dụng không rõ mục đích.

- Thường xuyên kiểm tra danh sách quyền truy cập của các ứng dụng; chủ động đặt mật khẩu bảo vệ mạnh, kích hoạt khóa vân tay/khuôn mặt và định kỳ thay đổi mật khẩu các tài khoản cá nhân.

- Trang bị và sử dụng các phần mềm bảo mật, an ninh mạng chính hãng để tăng cường khả năng bảo vệ thiết bị.

- Khi nghi ngờ thiết bị bị cài lén phần mềm theo dõi: Nhanh chóng đưa thiết bị đến các trung tâm kỹ thuật uy tín để kiểm tra, gỡ bỏ ứng dụng độc hại hoặc thực hiện khôi phục cài đặt gốc thiết bị; đồng thời lập tức thay đổi mật khẩu toàn bộ tài khoản cá nhân và chủ động trình báo cơ quan Công an gần nhất để được tư vấn, hỗ trợ xử lý kịp thời.

Việc bảo đảm an toàn thông tin cá nhân là quyền lợi và trách nhiệm của mỗi người dân trong kỷ nguyên số. Mọi hành vi tự ý cài đặt, sử dụng phần mềm nghe lén, theo dõi người khác không chỉ phá vỡ sự an toàn của thiết bị mà còn là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Người dân cần nâng cao tinh thần cảnh giác, chủ động tuân thủ các quy định về an toàn thông tin, tuyệt đối không vì tò mò hoặc mục đích cá nhân mà tiếp tay hoặc sập bẫy của tội phạm mạng.

Phòng An ninh mạng – Công an tỉnh Khánh Hòa