Loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS) là một chế định pháp lý đặc biệt trong Luật Hình sự. Chế định này quy định về những hành vi có dấu hiệu khách quan gây thiệt hại cho xã hội tương tự như tội phạm, nhưng xét về bản chất lại mang tính chất chính đáng, có ích hoặc xảy ra trong những hoàn cảnh bất khả kháng nên không bị coi là tội phạm.Việc xây dựng và hoàn thiện chế định này không chỉ tạo hành lang pháp lý an toàn để công dân chủ động tham gia đấu tranh chống tội phạm, bảo vệ lợi ích công cộng, mà còn là thước đo cho tính nhân văn, tiến bộ của một hệ thống pháp luật.

Điểm mới của dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi) quy định các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự như sau:

- Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, và công nghệ mới hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới

+ Dự thảo BLHS (sửa đổi) bổ sung quy định: hành vi gây ra thiệt hại trong thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, quy định, đề án, kế hoạch hoặc quy chế về thử nghiệm có kiểm soát đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

+ Mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới và thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo trên cơ sở thể chế hoá quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong Nghị quyết này Đảng ta chỉ rõ cần tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật trên tất cả các lĩnh vực, tháo gỡ kịp thời khó khăn, vướng mắc, khơi dậy, phát huy mọi tiềm năng và nguồn nhân lực, tạo động lực mới cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước, phát huy dân chủ, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý mọi hành vi can thiệp trái pháp luật vào hoạt động tư pháp; đồng thời, khẩn trương, quyết liệt hoàn thiện thể chế, đưa thể chế thành một lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; khẩn trương sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định của pháp luật để tháo gỡ các điểm nghẽn, rào cản, giải phóng các nguồn lực, khuyến kích, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, có cách tiếp cận mở, sáng tạo, cho phép thí điểm đối với những vấn đề mới thực tiễn đặt ra, có chính sách miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới mà có thiệt hại về kinh tế do nguyên nhân khách quan.

- Bổ sung mới Điều 26a: Thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm: Người nào trong lực lượng vũ trang nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh hoặc phòng, chống tội phạm, nếu đã thực hiện đầy đủ quy định của pháp luật nhưng vẫn gây thiệt hại thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

+ Mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang, nhằm thể chế Đề án Bảo vệ cán bộ, chiến sỹ thuộc lực lượng vũ trang đã được Bộ Chính trị thông qua. Đồng thời, quy định này cũng phù hợp với thực tiễn hiện nay, để phục vụ hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, lực lượng chức năng phải áp dụng, triển khai đồng bộ các hoạt động, biện pháp nghiệp vụ.

+ Tuy nhiên, BLHS hiện hành chưa có cơ chế bảo vệ đối với cán bộ, chiến sĩ trong thi hành công vụ thực hiện biện pháp nghiệp vụ mặc dù đã tuân thủ các quy trình, quy định về áp dụng các biện pháp nghiệp vụ nhưng gây thiệt hại hoặc buộc phải thực hiện các hành vi có dấu hiệu tội phạm. Về vấn đề này, pháp luật quốc tế cũng đã có các quy định cho phép thực hiện các biện pháp chuyên biệt của lực lượng phòng, chống tội phạm, cụ thể là tại Điều 20 Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (Palermo) quy định về việc “cho phép sử dụng thích hợp việc giao nhận có kiểm soát và sử dụng các biện pháp điều tra đặc biệt khác như điện tử hoặc các biện pháp giám sát khác và các hoạt động bí mật bởi cơ quan có thẩm quyền nhằm đấu tranh, phòng, chống tội phạm”.

Trên đây là nội dung cơ bản về một số điểm mới của dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi, dự kiến trình Quốc hội thông qua vào tháng 8/2026./.