Thực hiện chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, việc sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự là yêu cầu cần thiết trong tình hình hiện nay.

Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được xây dựng nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra; bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới, phát huy hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự. Trong đó, dự thảo Luật tập trung vào một số nội dung sửa đổi, bổ sung quan trọng sau:

1. Hoàn thiện quy định về tổ chức cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, linh hoạt, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là sửa đổi, bổ sung các quy định về tổ chức cơ quan điều tra, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ với cơ cấu tổ chức của Bộ Công an và Bộ Quốc phòng.

Theo đó, dự thảo Luật bổ sung quy định giao Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định cụ thể về tổ chức bộ máy các cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân trên cơ sở cơ cấu tổ chức của từng Bộ.

Quy định này nhằm tạo sự chủ động, linh hoạt trong tổ chức lực lượng, bảo đảm cơ quan điều tra được tổ chức khoa học, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và quá trình sắp xếp, kiện toàn bộ máy. Đáng chú ý, việc điều chỉnh tổ chức bộ máy không làm thay đổi hoặc ảnh hưởng đến thẩm quyền tố tụng đã được Luật và Bộ luật Tố tụng hình sự quy định.

Qua đó, góp phần bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để các cơ quan điều tra thích ứng với yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy trong thời gian tới.

2. Điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư trong hoạt động điều tra hình sự

Qua tổng kết thực tiễn thi hành Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự cho thấy, mặc dù Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, nhưng trên thực tế, số trường hợp các cơ quan này thực hiện thẩm quyền điều tra toàn bộ vụ án trong thời hạn 01 tháng còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do nhiều cơ quan chưa có đủ điều kiện và nguồn lực để thực hiện đầy đủ thẩm quyền được giao.

Trong khi đó, tại những địa bàn đặc thù như khu vực biên giới, trên biển, các lực lượng này vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc kịp thời phát hiện, xử lý ban đầu các hành vi phạm tội.

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật điều chỉnh theo hướng bỏ thẩm quyền thụ lý, điều tra và giải quyết toàn bộ vụ án của các cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư, bao gồm các hoạt động khởi tố bị can, tiến hành điều tra, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án sang Viện kiểm sát trong thời hạn 01 tháng.

Đồng thời, dự thảo Luật tiếp tục giữ thẩm quyền khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra trong thời hạn 07 ngày đối với các cơ quan này. Các lực lượng vẫn thực hiện những nhiệm vụ cần thiết trong quá trình phát hiện, xử lý ban đầu vụ việc như tiếp nhận, lập biên bản bắt giữ người phạm tội quả tang; bảo vệ hiện trường; thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản đồ vật, tài liệu có liên quan; lấy lời khai ban đầu và giải ngay người bị bắt đến hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật không quy định thẩm quyền trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản đối với các cơ quan này nhằm bảo đảm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và năng lực thực tế.

Việc điều chỉnh nêu trên góp phần phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền giữa các lực lượng, phát huy vai trò phát hiện, xử lý ban đầu của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, đồng thời bảo đảm việc điều tra vụ án được thực hiện bởi cơ quan có đủ điều kiện, năng lực và thẩm quyền theo quy định.

3. Luật hóa cơ chế phân công, ủy quyền trong hoạt động điều tra, phát huy vai trò Công an cấp xã

Sau khi không tổ chức Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện kể từ ngày 01/3/2025, toàn bộ số lượng án trước đây do Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện thụ lý, giải quyết (chiếm khoảng 80% tổng số vụ án xảy ra trên cả nước) được chuyển về Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh thụ lý, giải quyết.

Trước yêu cầu thực tiễn đó, Bộ Công an và liên ngành tư pháp Trung ương đã ban hành các văn bản quy định về cơ chế phân công, ủy quyền của Thủ trưởng Cơ quan điều tra cho Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã trong giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự.

Qua hơn một năm triển khai thực hiện, cơ chế này đã cho thấy tính hiệu quả, đáp ứng yêu cầu công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong điều kiện tổ chức bộ máy mới.

Từ thực tiễn đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung quy định về cơ chế phân công, ủy quyền nêu trên nhằm luật hóa các quy định hiện hành, tạo cơ sở pháp lý thống nhất, ổn định và lâu dài cho việc tổ chức thực hiện.

Đây là nội dung có ý nghĩa thiết thực, góp phần phát huy vai trò của lực lượng Công an cấp xã trong giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự theo cơ chế được phân công, ủy quyền; bảo đảm các vụ việc được xử lý kịp thời ngay từ cơ sở, nhất là tại địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Qua đó, hạn chế tình trạng chậm trễ do khoảng cách địa lý, nâng cao hiệu quả chỉ đạo, tổ chức thực hiện các hoạt động điều tra.

4. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được triển khai mạnh mẽ, việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị nói chung, hoạt động điều tra hình sự nói riêng là yêu cầu khách quan.

Thể chế hóa chủ trương, định hướng của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, dự thảo Luật bổ sung nguyên tắc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra.

Đồng thời, dự thảo Luật đặt ra yêu cầu bảo đảm việc ứng dụng công nghệ phải thống nhất, đồng bộ, liên thông; tuân thủ các quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước, an ninh mạng, an ninh dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định pháp luật có liên quan; bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Đây là bước hoàn thiện cơ sở pháp lý quan trọng, tạo điều kiện thúc đẩy hiện đại hóa hoạt động điều tra hình sự, nâng cao hiệu quả quản lý, xử lý và khai thác thông tin, tài liệu phục vụ công tác điều tra; đồng thời tăng cường yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Tiếp tục hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới

Có thể thấy, các nội dung sửa đổi, bổ sung trong Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tập trung giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn tổ chức bộ máy và hoạt động điều tra hình sự hiện nay. Từ việc hoàn thiện quy định về tổ chức cơ quan điều tra, điều chỉnh thẩm quyền của các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, luật hóa cơ chế phân công, ủy quyền đến đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, các nội dung này đều hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động điều tra hình sự.

Việc sửa đổi Luật không chỉ góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức bộ máy và thẩm quyền tố tụng, mà còn tạo điều kiện phát huy vai trò, trách nhiệm của từng lực lượng, từng cấp Công an trong thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Thông qua việc tuyên truyền, phổ biến những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật, cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân có thêm thông tin để hiểu rõ hơn về chủ trương, định hướng hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực điều tra hình sự; qua đó nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong tham gia xây dựng, thực thi pháp luật, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự và giữ vững cuộc sống bình yên, hạnh phúc của Nhân dân.