Sau hơn 10 năm triển khai, Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã góp phần quan trọng giữ vững an ninh, trật tự, bảo đảm kỷ cương xã hội. Tuy nhiên, trước tình hình mới, sự xuất hiện của các loại tội phạm mới, yêu cầu chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc sửa đổi, bổ sung đạo luật nền tảng này được xác định là yêu cầu cấp thiết nhằm tháo gỡ các “điểm nghẽn” pháp lý, xây dựng hành lang pháp lý hiện đại, đồng bộ, minh bạch, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới.

Theo quy định tại Khoản 2, Điều 38 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định: Không áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng. Dự thảo BLHS (sửa đổi) quy định về việc bỏ điều kiện “lần đầu” và “có nơi cư trú rõ ràng” là thật sự cần thiết, có ý nghĩa trong giai đoạn hiện nay.

Việc duy trì các điều kiện này có thể dẫn đến sự khác biệt trong việc áp dụng hình phạt dựa trên yếu tố “lần đầu” và “có nơi cư trú rõ ràng”, tạo sự ràng buộc cho các cơ quan tư pháp, “nơi cư trú rõ ràng” chỉ phản ánh là nơi công dân sinh sống, ổn định lâu dài tại một địa phương nhất định, chỉ có ý nghĩa bảo đảm sự có mặt của họ trong quá trình thực hiện thủ tục tố tụng; làm mất tính công bằng theo nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Trong khi việc áp dụng hình phạt tù cần được đánh giá trên cơ sở tính chất của tội phạm, đặc điểm nhân thân người phạm tội, hình thức lỗi và mức độ nguy hiểm cho xã hội, giúp cơ quan tư pháp có cái nhìn toàn diện để đưa ra hình phạt chính xác đối với hành vi phạm tội, phù hợp với yêu cầu phân hóa trách nhiệm hình sự, cá thể hóa hình phạt.

Điều kiện “lần đầu” và “có nơi cư trú rõ ràng” không phản ánh hết được bản chất nguy hiểm của hành vi phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý. Theo đó, đối với tội phạm ít nghiêm trọng do vô ý thì tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không cao; người phạm tội không mong muốn hậu quả xảy ra, việc ưu tiên áp dụng các hình phạt không tước tự do là cần thiết, đủ sức răn đe, giáo dục họ có ý thức tuân theo pháp luật, ngăn ngừa họ phạm tội mới và có ý nghĩa trong công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm nói chung.

Việc nghiên cứu, tổng hợp, tiếp thu góp ý sửa đổi Bộ luật hình sự do Bộ Công an chủ trì soạn thảo nhằm tiếp tục thể chế hóa chính sách nhân đạo và quan điểm chỉ đạo của Đảng về giảm hình phạt tù, đặc biệt đối với những trường hợp không thật sự cần thiết phải cách ly người phạm tội khỏi xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân vào tính khoan hồng của Nhà nước, thể hiện bản chất nhân văn, hướng thiện của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, giảm gánh nặng ngân sách trong việc vận hành các cơ sở giam giữ phạm nhân. Tạo điều kiện để người phạm tội khắc phục hậu quả, tiếp tục lao động, học tập, ổn định cuộc sống gia đình, tham gia lao động, sản xuất, đóng góp cho sự phát triển kinh tế chung của đất nước.

Dự kiến, Dự thảo Bộ luật hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo được Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất diễn ra vào tháng 8 năm 2026./.