Đất đai là nguồn lực đặc biệt của quốc gia, là tư liệu sản xuất quan trọng và là nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, cùng với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, tình trạng vi phạm pháp luật về đất đai vẫn còn diễn biến phức tạp. Không ít trường hợp tổ chức, cá nhân tự ý chuyển mục đích sử dụng đất, lấn chiếm đất công, sử dụng đất sai quy hoạch, xây dựng công trình trái phép hoặc chậm đưa đất vào sử dụng đã gây thất thoát tài nguyên, ảnh hưởng đến trật tự quản lý nhà nước và quyền lợi hợp pháp của người dân.

Thực tiễn cũng cho thấy, nhiều hành vi vi phạm đã xảy ra từ nhiều năm trước, kéo dài qua nhiều giai đoạn pháp luật khác nhau và vẫn chưa được xử lý dứt điểm khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01/8/2024. Điều này đặt ra yêu cầu phải có quan điểm xử lý thống nhất, khách quan, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật nhưng cũng phải hài hòa với yêu cầu ổn định xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Ngày 24/4/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài đã thể hiện rõ quan điểm, chủ trương xử lý của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề này.

Không hợp thức hóa vi phạm nhưng cũng không cực đoan trong xử lý

Quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là mọi hành vi vi phạm pháp luật về đất đai đều phải được phát hiện, xử lý kịp thời, đúng quy định; không để xảy ra tình trạng "vi phạm rồi được hợp thức hóa". Đây là nguyên tắc nhằm bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai và phòng ngừa các hành vi cố tình vi phạm để trục lợi.

Tuy nhiên, đối với các hành vi xảy ra trước thời điểm Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, việc xử lý cũng được thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện từng trường hợp cụ thể. Những trường hợp còn thời hiệu xử phạt, hành vi vi phạm vẫn đang tiếp diễn hoặc chưa khắc phục hậu quả thì tiếp tục bị xử lý theo quy định hiện hành; đồng thời áp dụng các biện pháp buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định nếu đủ điều kiện. Luật Đất đai năm 2024 tiếp tục khẳng định nguyên tắc người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai tùy theo tính chất, mức độ sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.

Ngược lại, đối với những trường hợp phát sinh từ lịch sử quản lý đất đai, nguyên nhân có yếu tố khách quan, sai sót từ phía cơ quan quản lý hoặc có sự thay đổi chính sách qua các thời kỳ thì việc xem xét giải quyết phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, tránh gây xáo trộn không cần thiết.

Xử lý đúng bản chất, đúng thời điểm vi phạm

Một nguyên tắc pháp lý quan trọng là hành vi vi phạm xảy ra ở thời điểm nào thì được xem xét trên cơ sở quy định pháp luật tại thời điểm đó, đồng thời tuân thủ các nguyên tắc về thời hiệu xử phạt và quy định chuyển tiếp của pháp luật.

Đối với các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, Nghị định số 123/2024/NĐ-CP quy định rõ việc xử phạt cả hành vi đã kết thúc và hành vi đang tiếp diễn; thời hiệu xử phạt thông thường là 02 năm, đồng thời quy định cụ thể cách xác định thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm đối với từng nhóm hành vi.

Điều đó có nghĩa, không phải mọi hành vi vi phạm xảy ra trước ngày 01/8/2024 đều mặc nhiên được miễn xử lý. Nếu hành vi vẫn tồn tại, hậu quả chưa được khắc phục hoặc thuộc trường hợp pháp luật cho phép tiếp tục xử lý thì cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét, xử lý theo đúng quy định.

Kiên quyết xử lý nhưng lấy khắc phục hậu quả làm trọng tâm

Một điểm đáng chú ý trong chính sách quản lý đất đai hiện nay là không chỉ dừng lại ở việc xử phạt bằng tiền mà còn coi trọng việc khắc phục hậu quả, đưa đất trở về đúng mục đích sử dụng, đúng quy hoạch và đúng quy định pháp luật.

Đối với các trường hợp lấn chiếm đất công, sử dụng đất sai mục đích, xây dựng công trình trái phép trên đất không đủ điều kiện, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ xem xét buộc khôi phục hiện trạng, thu hồi đất hoặc áp dụng các biện pháp khắc phục khác theo quy định.

Ngược lại, đối với những trường hợp đủ điều kiện được xem xét theo quy định chuyển tiếp của pháp luật, người sử dụng đất có thể được hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính để bảo đảm quyền lợi chính đáng, thay vì kéo dài tình trạng tồn tại không rõ cơ sở pháp lý.

Một số ví dụ

Năm 2022, một doanh nghiệp được Nhà nước cho thuê đất để thực hiện dự án sản xuất nhưng sau khi được giao đất lại tự ý xây dựng khu dịch vụ, nhà xưởng cho thuê không đúng mục đích sử dụng đất được phê duyệt. Đến năm 2025, qua thanh tra phát hiện công trình vẫn đang hoạt động.

Trong trường hợp này, mặc dù hành vi bắt đầu trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực nhưng vi phạm vẫn đang tiếp diễn. Cơ quan có thẩm quyền vẫn xem xét xử lý theo quy định hiện hành, buộc doanh nghiệp chấm dứt hành vi vi phạm, khôi phục đúng mục đích sử dụng đất hoặc thực hiện các biện pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật nếu không đủ điều kiện tiếp tục sử dụng.

Ở một trường hợp khác, hộ gia đình xây dựng nhà ở trên thửa đất có nguồn gốc sử dụng ổn định từ nhiều năm, việc tồn tại chưa được cấp Giấy chứng nhận xuất phát từ bất cập trong công tác quản lý hồ sơ địa chính trước đây chứ không phải do cố ý lấn chiếm. Khi giải quyết hồ sơ, cơ quan nhà nước sẽ xem xét đầy đủ nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và các quy định chuyển tiếp để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân nếu đáp ứng đủ điều kiện theo quy định.

Nâng cao trách nhiệm của cả cơ quan quản lý và người sử dụng đất

Việc xử lý các vi phạm đất đai xảy ra trước ngày Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực không chỉ hướng đến việc xử lý người vi phạm mà còn là dịp để rà soát, khắc phục những bất cập trong công tác quản lý nhà nước. Luật Đất đai năm 2024 đồng thời quy định rõ trách nhiệm xử lý đối với người có hành vi vi phạm trong quản lý đất đai khi thi hành công vụ, góp phần phòng ngừa tình trạng buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn.

Đối với người sử dụng đất, việc chấp hành đúng quy hoạch, sử dụng đất đúng mục đích, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và kịp thời liên hệ cơ quan có thẩm quyền khi phát sinh vướng mắc là giải pháp tốt nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Quan điểm xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực tại Nghị quyết 29/2026/QH16 thể hiện rõ tinh thần thượng tôn pháp luật, công bằng, khách quan và nhân văn. Không hợp thức hóa hành vi vi phạm, không bỏ lọt sai phạm nhưng cũng không máy móc, cực đoan trong áp dụng pháp luật đối với các trường hợp có yếu tố lịch sử hoặc nguyên nhân khách quan.

Việc xử lý đúng quy định sẽ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai, bảo đảm kỷ cương pháp luật, tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.