Mở đầu

Trong nhiều năm qua, tình trạng cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp yêu cầu người dân nộp Phiếu lý lịch tư pháp như một điều kiện mặc định – dù không có quy định pháp luật nào bắt buộc – đã trở nên phổ biến. Điều này gây phiền hà không cần thiết, làm tăng chi phí và thời gian, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Luật số 107/2025/QH15 lần đầu tiên quy định rõ ràng và chặt chẽ về việc ai được phép, ai không được phép yêu cầu cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp – và đây là một trong những cải cách quan trọng về quyền công dân.

Quy định cũ

Luật Lý lịch tư pháp số 28/2009/QH12 không có quy định rõ ràng hạn chế việc cơ quan, tổ chức yêu cầu cá nhân nộp Phiếu lý lịch tư pháp. Khoảng trống pháp lý này khiến thực tế vận hành trở nên tùy tiện: từ yêu cầu khi xin việc, đăng ký hợp tác kinh doanh, đến cả các thủ tục không liên quan đến an ninh hay uy tín nghề nghiệp. Phiếu lý lịch tư pháp số 2 – loại phiếu thể hiện đầy đủ cả những án tích đã được xóa – còn bị yêu cầu một cách không kiểm soát, mặc dù bản chất của xóa án tích là để người đã hoàn lương có cơ hội hòa nhập cộng đồng mà không bị kỳ thị.

Quy định mới – khoản 3 Điều 1 Luật số 107/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung “Điều 7. Yêu cầu cấp Phiếu Lý lịch tư pháp, cung cấp thông tin lý lịch tư pháp; việc sử dụng Phiếu lý lịch tư pháp, thông tin lý lịch tư pháp”

Điều 7 (sửa đổi, bổ sung) nêu trên thiết lập nguyên tắc: Cơ quan, tổ chức, cá nhân không được yêu cầu cá nhân cung cấp thông tin lý lịch tư pháp hoặc Phiếu lý lịch tư pháp số 1, trừ trường hợp luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc nghị định, nghị quyết của Chính phủ quy định cần sử dụng thông tin lý lịch tư pháp để phục vụ mục đích tuyển dụng, cấp giấy phép, chứng chỉ hành nghề đối với các ngành nghề, vị trí việc làm có liên quan đến quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, sức khỏe của cộng đồng hoặc để bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của cá nhân khi tham gia các giao dịch dân sự, thương mại liên quan trực tiếp đến các đối tượng yếu thế trong xã hội.

Với Phiếu lý lịch tư pháp số 2 (loại thể hiện cả án tích đã được xóa): theo khoản 4, 5 Điều 7 (sửa đổi), cơ quan, tổ chức, cá nhân không được yêu cầu cá nhân cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 2. Thông tin lý lịch tư pháp và Phiếu lý lịch tư pháp được quản lý, sử dụng theo quy định của pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân đối với dữ liệu cá nhân nhạy cảm.

So sánh – Điểm thay đổi

Đây là thay đổi có tính chất lập nguyên tắc: từ "không cấm thì được làm" sang "không có căn cứ pháp luật thì không được yêu cầu". Phiếu lý lịch tư pháp số 1 chỉ được yêu cầu khi có quy định cụ thể từ luật, pháp lệnh hoặc nghị định – không phải theo ý muốn của từng doanh nghiệp hay cơ quan. Cơ quan, tổ chức, cá nhân không được yêu cầu cá nhân cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 2. Kết hợp với việc thông tin lý lịch tư pháp được xác định là dữ liệu cá nhân nhạy cảm theo Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, khung pháp lý bảo vệ quyền riêng tư trong lĩnh vực này lần đầu tiên có tính hệ thống đầy đủ.

Tác động thực tiễn

Với người lao động, quy định mới đồng nghĩa với: doanh nghiệp không thể tùy ý yêu cầu nộp Phiếu lý lịch tư pháp như một điều kiện tuyển dụng ngoài quy định. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những người đã từng phạm tội, đã được xóa án tích và đang muốn tái hòa nhập thị trường lao động. Với các tổ chức, doanh nghiệp, cần rà soát lại quy trình tuyển dụng và hợp đồng để loại bỏ các yêu cầu nộp Phiếu không có căn cứ pháp lý. Với cơ quan quản lý nhà nước, các ngành nghề, vị trí công việc được phép yêu cầu Phiếu lý lịch tư pháp cần được quy định rõ trong văn bản pháp lý phù hợp (luật, pháp lệnh hoặc nghị định) – không thể quy định bằng thông tư hay quyết định của cấp dưới.

Kết luận

Xóa án tích là một chế định có ý nghĩa nhân văn sâu sắc trong pháp luật hình sự: khi một người đã chấp hành xong hình phạt và đủ điều kiện theo quy định, họ được coi là chưa có tiền án. Quy định mới bảo vệ mục đích của chính sách xóa án tích, đồng thời giảm thiểu gánh nặng thủ tục cho người dân trong các giao dịch thông thường.

Đồng thời, quy định siết chặt việc yêu cầu Phiếu lý lịch tư pháp thể hiện rõ ràng của nguyên tắc nhà nước pháp quyền: không ai – kể cả cơ quan nhà nước – được xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nếu không có căn cứ pháp luật. Đây không chỉ là cải cách thủ tục, mà còn là cải cách về quyền./.