Mở đầu

Một trong những hạn chế lâu nay của hành chính công là mô hình người dân phải mang giấy tờ chứng minh cho cơ quan nhà nước – dù cơ quan đó hoàn toàn có thể tự tra cứu thông tin qua hệ thống nội bộ. Luật số 107/2025/QH15 giải quyết hạn chế này trong lĩnh vực lý lịch tư pháp: các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ khai thác thông tin lý lịch tư pháp trực tiếp từ cơ sở dữ liệu, không còn yêu cầu cá nhân nộp Phiếu. Đây là thay đổi có ý nghĩa căn bản trong quan hệ hành chính.

Quy định cũ

Theo Luật Lý lịch tư pháp số 28/2009/QH12, cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan nhà nước và tổ chức chính trị có quyền yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp theo thẩm quyền. Trên thực tế, nhiều trường hợp người dân khi thực hiện thủ tục hành chính bị yêu cầu tự đi làm Phiếu lý lịch tư pháp rồi mang nộp – dù cơ quan đó có đủ thẩm quyền tra cứu theo quy định. Điều này dẫn đến sự chồng chéo: người dân phải đi vòng, mất thêm thời gian và chi phí, chỉ để cung cấp thông tin mà cơ quan nhà nước về nguyên tắc đã có thể tự lấy.

Quy định mới – Điều 7 và Điều 50a, 50b (bổ sung mới)

Luật mới (khoản 2 và 3 Điều 7, sửa đổi) phân tách rõ ràng: Cơ quan tiến hành tố tụng có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền cung cấp thông tin lý lịch tư pháp để phục vụ điều tra, truy tố, xét xử. Cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp có quyền yêu cầu cung cấp thông tin lý lịch tư pháp để hỗ trợ quản lý cán bộ, công chức, viên chức và giải quyết thủ tục hành chính.

Điều 50a và Điều 50b (bổ sung mới, thuộc Mục 3 Chương IV) quy định cụ thể: Khi có yêu cầu sử dụng thông tin lý lịch tư pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức quy định tại khoản 2 và 3 Điều 7 được khai thác, sử dụng thông tin lý lịch tư pháp thông qua kết nối, chia sẻ dữ liệu từ cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; không yêu cầu cá nhân cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp. Thông tin lý lịch tư pháp khai thác theo cơ chế này có giá trị như Phiếu lý lịch tư pháp. Bộ Công an có trách nhiệm tổ chức việc kết nối, chia sẻ, khai thác thông tin, bảo đảm đúng mục đích, an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

So sánh – Điểm thay đổi

Trước đây, cơ chế vận hành là: cơ quan nhà nước yêu cầu người dân đi làm Phiếu, rồi người dân mang Phiếu đó đến nộp lại cho chính cơ quan nhà nước đã yêu cầu – hoặc một cơ quan nhà nước khác. Nay, cơ quan nhà nước tự tra cứu qua hệ thống kết nối, không đặt gánh nặng lên người dân. Đây là bước chuyển từ mô hình "người dân chứng minh" sang mô hình "cơ quan tự xác minh". Điểm khác biệt thực chất không phải là ai nắm thông tin – mà là ai phải chủ động lấy thông tin.

Tác động thực tiễn

Với người dân, tác động trực tiếp nhất là: trong nhiều thủ tục hành chính liên quan đến cán bộ, công chức, viên chức – xét tuyển, bổ nhiệm, điều động – họ sẽ không còn phải đi làm Phiếu lý lịch tư pháp riêng để nộp cho cơ quan chủ quản. Cơ quan đó tự tra cứu theo cơ chế kết nối dữ liệu. Với các đơn vị xử lý thủ tục hành chính, cơ chế mới đặt yêu cầu: hệ thống nội bộ phải được kết nối kỹ thuật với cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp của Bộ Công an. Đây là công việc kỹ thuật cần được triển khai song song với thời điểm Luật có hiệu lực. Bộ Công an có trách nhiệm thiết lập kết nối, bảo đảm cơ quan sử dụng thông tin đúng mục đích và đúng thẩm quyền.

Với doanh nghiệp và người lao động khu vực tư, cần lưu ý: cơ chế này chỉ áp dụng cho cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – không áp dụng cho doanh nghiệp tư nhân. Doanh nghiệp tư nhân muốn xem xét lý lịch tư pháp của ứng viên hoặc đối tác chỉ được thực hiện trong giới hạn đã phân tích tại Kỳ 5: phải có căn cứ pháp lý rõ ràng và không được yêu cầu Phiếu số 2.

Nhìn lại toàn chuỗi

Sáu kỳ bài đã đi qua các điểm mới cốt lõi của Luật số 107/2025/QH15: từ sự chuyển giao cơ quan quản lý, đến hạ tầng dữ liệu, tích hợp VNeID, cải cách thủ tục, bảo vệ quyền công dân và cơ chế cung cấp thông tin cho cơ quan nhà nước. Các cải cách này không đứng độc lập – chúng liên kết với nhau theo logic: cơ sở dữ liệu tốt mới có thể tích hợp VNeID; VNeID có thể hiển thị lý lịch tư pháp mới giảm được nhu cầu cấp Phiếu; cơ quan nhà nước khai thác trực tiếp mới giải phóng người dân khỏi thủ tục; và quy định chặt chẽ về yêu cầu nộp Phiếu mới bảo đảm toàn bộ hệ thống được vận hành đúng mục đích, đúng thẩm quyền.

Luật số 107/2025/QH15 là một cải cách pháp luật toàn diện, có chiều sâu và tính hệ thống. Để phát huy hiệu quả, cần sự vào cuộc đồng bộ của tất cả các bên: từ Bộ Công an trong việc xây dựng hạ tầng kỹ thuật, đến các cơ quan nhà nước trong việc cập nhật quy trình, và đặc biệt là người dân trong việc nắm bắt quyền và trách nhiệm mới của mình./.