Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 (theo Luật số 85/2025/QH15 ngày 25 tháng 6 năm 2025 của Quốc hội), có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 là đạo luật chuyên biệt đầu tiên tại Việt Nam dành riêng cho người chưa thành niên - nhóm đối tượng dưới 18 tuổi. Sự ra đời của Luật Tư pháp người chưa thành niên là sự thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về bảo vệ trẻ em, tạo ra những thay đổi căn bản trong quy trình tố tụng, đặc biệt là giai đoạn điều tra hình sự đối với các vụ án, vụ việc liên quan đến nhóm đối tượng này.

Luật Tư pháp người chưa thành niên gồm 10 chương, 179 điều, thay thế các quy định về tố tụng đối với người chưa thành niên tại Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự bằng một hệ thống quy trình, biện pháp xử lý theo hướng ưu tiên việc giáo dục, răn đe, cảm hóa đối với các đối tượng người chưa thành niên vi phạm pháp luật nhưng chưa đến mức rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, trong đó có một số điểm mới như sau:

1. Quy định về các biện pháp xử lý chuyển hướng

Điểm nổi bật của Luật Tư pháp người chưa thành niên là việc quy định về các biện pháp xử lý chuyển hướng. Thay vì đưa người chưa thành niên vào quy trình tố tụng hình sự truyền thống (khởi tố, truy tố, xét xử, thi hành án phạt tù…), Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng linh hoạt (Điều 36) , bao gồm:

(1)Khiển trách; (2)Xin lỗi bị hại; (3)Bồi thường thiệt hại; (4)Giáo dục tại xã, phường, thị trấn; (5)Quản thúc tại gia đình; (6)Hạn chế khung giờ đi lại; (7)Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; (8)Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; (9)Tham gia chương trình học tập, dạy nghề; (10)Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; (11)Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng; (12)Giáo dục tại trường giáo dưỡng. Trong đó, Giáo dục tại trường giáo dưỡng có thể được xem là biện pháp nghiêm khắc nhất.

2. Quy định về Tách vụ án hình sự đối với người chưa thành niên

Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định: “1. Trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên.”

 Theo đó, Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định việc tách vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên để giải quyết độc lập (trừ một số trường hợp đặc biệt không thể tách) nhằm bảo đảm các chính sách nhân văn riêng biệt được áp dụng cho người chưa thành niên, điển hình như:

- Thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội không quá một phần hai thời hạn tương ứng được quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự (Khoản 1 Điều 129)

- Khi tiến hành lấy lời khai, hỏi cung, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải xem xét áp dụng các biện pháp phù hợp nhằm giảm đến mức thấp nhất thời gian, số lượng lần lấy lời khai, hỏi cung và phải tạm dừng ngay việc lấy lời khai, hỏi cung khi người chưa thành niên có biểu hiện mệt mỏi, ảnh hưởng đến khả năng khai báo chính xác, đầy đủ (Khoản 2 Điều 144)

- Việc lấy lời khai, hỏi cung người chưa thành niên không quá 02 lần trong 01 ngày và mỗi lần không quá 02 giờ (Khoản 5 Điều 144)

3. Vai trò của người làm công tác xã hội

Lần đầu tiên vai trò của người làm công tác xã hội được quy định là một thành phần tham gia trong quá trình tố tụng và góp phần quan trọng trong công tác điều tra vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên, được quy định cụ thể như sau:

-  Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên bao gồm công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, công chức văn hóa - xã hội cấp xã và người làm công tác xã hội khác theo quy định của pháp luật (Khoản 10 Điều 3).

- Ủy ban nhân dân cấp tỉnh công bố danh sách người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên tại địa phương (Khoản 5 Điều 32).

- Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, Cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội trong danh sách quy định tại khoản 5 Điều 32 của Luật này tham gia tố tụng. Trường hợp cần thiết có thể yêu cầu trực tiếp, qua điện thoại hoặc phương tiện điện tử khác nhưng ngay sau đó phải gửi yêu cầu bằng văn bản (Khoản 1 Điều 53).

- Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được thông báo về việc tham gia tố tụng, người làm công tác xã hội phải hoàn thành báo cáo điều tra xã hội về người chưa thành niên là bị can và gửi cho Cơ quan điều tra (Khoản 1 Điều 54).

Trong đó báo cáo điều tra xã hội của người làm công tác xã hội là một trong những căn cứ để Cơ quan điều tra xem xét, áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với bị can là người chưa thành niên trong vụ án hình sự.

Có thể thấy, Luật Tư pháp người chưa thành niên là sự thay đổi về bản chất quá trình xử lý đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật từ việc áp dụng các hình phạt truyền thống (phạt tù có thời hạn) chuyển sang các biện pháp xử lý chuyển hướng mềm dẻo, linh hoạt và nhân văn hơn, thể hiện đậm nét sự khoan hồng của pháp luật đối với người chưa thành niên vi phạm nhưng biết ăn năn, hối cải, qua đó tạo điều kiện để người chưa thành niên phạm tội sớm có cơ hội sửa chữa những sai lầm của bản thân, tái hòa nhập cộng đồng để trở thành những công dân có ích cho xã hội.

Nguồn: Phòng An ninh điều tra